مؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهفصلنامه تخصصی کلام و ادیان2981-18644220221222تاریخچه شهودگرایی در تصوف718201026FAسید علیرضاموسویمدیر گروه نقد تصوف پژوهشگاه علوم و معارف خاتم النبیین صلی الله علیه و آله0000-0001-9647-1728Journal Article20240725مقدمه دستیار سردبیر
تصوف که عنوانِ مشهورترین و گسترده ترین جریان باطن گرا و سلوک محور در اسلام را یدک میکشد، از همان بدو پیدایش در قرن دوم هجری روش و مسیر متفاوتی را برای معرفت به خالق هستی سپری کرد و اصلیترین نقطه تمییز و تفاوت خود با عامه مسلمانان را نیز در همین متفاوت یافتن، فهمیدن و دیدن عنوان کرد.
آنها خِرد و حواس بشری را عاجز از درک حقائق اشیاء میدانستند و مدعی بودند آنچه این ابزارها از علم و آگاهی به انسان منتقل میکند، صرفا ظواهر و لایههای بیرونی بی ارزش اشیاء است که با بطون و حقائق نهفته در آنها نسبتی ندارد.
ظاهر جهان هستی را حواس بیرونی و باطن آن را حواس درونی درک میکند، پس انسان برای درک باطن و حقایق امور، باید از ابزار جبلی و درونی خود مدد بگیرد. ظاهر انسان همان جسم و باطنش همان روح اوست که با تعابیر دیگری مثل قلب، نفس و غیره از آن یاد میشود، اما فعال کردن حواس باطنی، منوط به راکد کردن یا محدود سازی حواس ظاهری است و برای رسیدن به باطن باید از ظاهر چشم پوشید. از همین رو با ریاضتهای دشوار و بعضاً نامشروع، سعی در سرکوب حوائج مرسوم جسمانی و عادی خود داشته و این اعمال را پلی برای رسیدن به درک باطنی (یا اشراق و شهود و چشم سوم و غیره) میدانستند.......https://www.mkak.ir/article_201026_397c047266340d0ca4716d71fc5d037b.pdfمؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهفصلنامه تخصصی کلام و ادیان2981-18644220221222A critical approach to mystical and Sufi intuitionرویکرد انتقادی به شهود عرفانی و صوفیانه1936201406FAمهدیطاهریانرشته فلسفه دانشگاه تهران
استادغلامرضاحسینزادهمحقق و پژوهشگرJournal Article20240729بحث از منابع و ابزار شناخت و معرفت و حدود و دامنه معرفتی هرکدام، یکی از مسائل جنجال برانگیز و اختلافی در حوزه معرفتشناسی است که از دیرباز مورد بحث و نظر صاحب نظران میباشد. بعضی با رویکرد افراطی، راه معرفت را منحصر در حس و تجربه دانسته و برخی دیگر راه عقل و پارهای صرفا مکاشفه قلبی را یگانه مسیر شناخت حقیقت برشماردهاند که این دیدگاه را متعلق به مشهور صوفیان میدانند. در سوی دیگر، برخی منتقدین تصوف اساساً منکر معرفت زا بودن شهود قلبی شده و مسیر کشف و شهود را به دلیل آمیختگی آن با خطا و لغزش و اغلاط معتبر ندانستهاند. حال آنکه در یک نگاه معتدلانه از سوی پارهای از معرفت شناسان، هرکدام از ابزارهای معرفتی انسان مثل حس، عقل و شهود قلبی بخشها و ابعادی از حقایق و وقایع را برای انسان بر ملا میسازد. این جستار، تلاش دارد با طرح اشکالات وارده به شهود عرفانی؛ در جهت نقد دیدگاه افراطی که راه معرفت را منحصر در شهود قلبی میداند گام برداشته و به تقویت نگاه معتدلانه در این زمینه همت گمارد.https://www.mkak.ir/article_201406_b3eb7f91f079987fc76d83cf80b011e9.pdfمؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهفصلنامه تخصصی کلام و ادیان2981-18644220221222A discussion about direct and intuitive science, their differences and validityبحثی دربارۀ علم حضوری و شهودی، تفاوتها و اعتبار آنها3756201584FAسید یحیییثربیاستاد تمام رشته فلسفه و کلامسید محمد حسینحسینی بحرطلبه و محقق رشته عرفان و تصوفJournal Article20240730خلط بین علم حضوری و شهود عرفانی از جمله اشتباهات رایجی است که بعد از تلفیق و آمیختگی حوزههای تخصصی فلسفه و عرفان به وجود آمده است و نتایج زیان باری را در حوزه تفکر عقلانی پدید آورده است. این جستار در صدد است به مشکلی در بحثهای فلسفی بپردازد که در تشخیص علم حضوری از شهود پیش آمده است و بر آن میکوشد تا با توضیح دادن علم حضوری منطقی و شهود، از این خلط اشتباه جلوگیری کند. به این منظور پژوهشگر، چه در بحث تعریف و مفهوم شناسی و چه در بحث کاربرد و مصادیقی که برای علم حضوری در کلام فلاسفه مطرح معاصر ذکر شده است ورود کرده و نشان میدهد در تمام این موارد، حوزه علم حضوری، از شهود عرفانی متفاوت است و شهود عرفانی را نمیتوان با علم حضوری یا یکی از مصادیق آن مرتبط دانست.https://www.mkak.ir/article_201584_a7f0f0e88f99f260ecda7bca7f343910.pdfمؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهفصلنامه تخصصی کلام و ادیان2981-18644220221222Validation of the hadith "visual title"اعتبارسنجی حدیث عنوان بصری5780201585FAسید جمالحسینیطلبه حوزه علمیه اصفهانعلیعادل زادهدانشکده فارابیJournal Article20240730حدیث عنوان بصری در سدههای اخیر شهرت یافته و در عرفان و اخلاق مورد توجّه قرار گرفته است. این حدیث نخستین بار در قرن ششم هجری قمری در مشکاة الأنوار علی بن حسن طبرسی و سپس در آثار شهید اول و شهید ثانی به صورت مرسل روایت شده است. عنوان بصری به کلّی، ناشناس است و حتّی نامگذاری به «عنوان» در تاریخ عرب و اسلام، نادر است. در متن روایت عنوان بصری، عناصرِ تاریخی اندکی دیده میشود؛ با این وجود، همین اطلاعات اندک نیز با دانستههای تاریخی مانند طبقه، محل زندگی و جایگاه امام صادق A سازگار نیست. برخی فقراتِ حدیث، در منابع متقدّمتر به افراد دیگری نسبت داده شده است. وجود اصطلاحات متأخّر، استناد به روایتی نبوی که در بوم حدیثی مدینه شناختهشده نبوده است، وجود الفاظ، اصطلاحات، مضامین و قالبهای صوفیانه از دیگر مشکلاتی است که اصالتِ حدیث را تضعیف میکند. با نظر به مجموع شواهد سندی و متنی، اعتبار حدیث و صدور آن از امام صادق A قابل دفاع نیست و به احتمال زیاد ریشه در فضایی صوفیانه دارد.https://www.mkak.ir/article_201585_27947033f0abdf779263dfbd8ce1f18a.pdfمؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهفصلنامه تخصصی کلام و ادیان2981-18644220221222Analysis and review of the validation criteria of the revelation of mysticismتحلیل و بررسی ملاکهای اعتبار سنجی مکاشفه عرفانی81108201587FAسید علیرضاموسویمدیر گروه نقد تصوف پژوهشگاه علوم و معارف خاتم النبیین صلی الله علیه و آله0000-0001-9647-1728Journal Article20240730تمام ساختار و نظام معرفت شناسی صوفیه، بر مسئله انحصار راه معرفت و شناخت در مکاشفه قلبی بنا شده است، با این حساب یکی از معضلات اساسی متصوفه در حوزه معرفت شناختی، وقوع کثرت خطا و اشتباه در فرایند شهود است. صوفیان، بهتر از هرکس دیگر به دخالت عوامل متفرقه در فرایند شهود عرفانی واقف بوده و دریافتهاند در بسیاری از مکاشفات، پای قوه وهم و خیال در میان بوده و در برخی دیگر، تمثلات و تصویر سازیهای شیطانی نزد سالک، امری ملکوتی و رحمانی جلوه میکند و در پارهای از مقاطع، تجارب شهودی حاصل سوء مزاج و به هم خوردن تعادل جسم و ذهن و روان میباشد. از همین روی، به ذکر دو دسته از ملاک عام و خاص جهت اعتبار سنجی و ارزیابی مکاشفات صحیح از سقیم دست یازیدند که در این نوشتار، اهم این ملاکها و موازین و معیارها مورد بررسی قرار گرفته و ثابت میشود که بعضی از این ملاکها (مثل مرشد) قابلیت سنجش گری نداشته و بعضی دیگر از این ملاکها نیز صرفا در مقام ادعا بیان شده و صوفیان در فرایند سنجش شهود، به آن میزان و معیار ملتزم نبودهاند.https://www.mkak.ir/article_201587_0f5c31c6bce4c3b1b86ad05f26906fda.pdfمؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهفصلنامه تخصصی کلام و ادیان2981-18644220221222Analyzing and examining the validation criteria of mystical revelation
(with hesitation in Sufi's evidence and citations)اعتبار کشف و شهود از منظر آیات و روایات (با درنگی در ادله و استنادات اهل تصوف)109142201590FAرضاداودیمحقق رشته نقد تصوفمحمد تقیشیداییدانش پژوه سطح 3 نقد تصوف و عرفانJournal Article20240730محققین و نویسندگان مکتب تصوف، که به حجیت ذاتی مکاشفه و معرفت زا بودن آن باور دارند، برای اثبات مقصود خود به برخی از آیات و روایات استناد کرده و دیدگاه خود را مورد تایید متون وحیانی میدانند. پژوهشگر در صدد آن است که این ادعا را مورد سنجش قرار داده و به واکاوی و نقد ادله موجود بپردازد. در بخش اول این نوشتار، سند، منبع و دلالت هرکدام از این متون مورد بررسی قرار گرفته و در بخش دوم، ابهامات کلی استناد به متون وحی برای حجیت مکاشفه تبیین شده است. حداکثر مطلبی که از دلالت نصوص دینی در مقوله کشف و شهود استفاده میشود، کارایی آن در حوزه عواطف و احساسات انسانی است؛ بحث کارایی مکاشفه در حوزه احساسات و عواطف، موضوعی نیست که تنها از متون وحیانی به دست آمده باشد، بلکه از کلمات مختلف اصحاب شهود و حتی عرفان پژوهان غربی هم میتوان این مهم را دریافت. طبق اذعان اهل شهود، خصیصه مشترک مکاشفات، حالتهای انفعالی روحی و احساسات خاصی است که به سالک دست میدهد. اینکه گفته میشود شهود، ورای طور عقل بوده و حلوای تنترانی (لن ترانی) است که باید طعم آن چشیده شود، به خاطر حس خاصی است که در آن لحظه به فرد دست میدهد. احساساتی چون:حس رهایی، تعلق به یک منبع لا یتناهی، عدم تعلق به جهان مادی یا جسم، یقین، شادی، حالتهای قبض و بسط و حیرت، شوق و ذوق و عشق و ... همه اینها نه در حوزه علوم و معارف بلکه در حوزه احساسات و عواطف درونی مطرح میشود. خطا از جایی آغاز شد که اموری از جنس احساس، در حوزههای معرفت شناختی خرج شد و مبانی هستی شناسی و خداشناسی از آن استخراج گردید.https://www.mkak.ir/article_201590_978baa1ba89460634b66d1eb3d3c3e39.pdfمؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهفصلنامه تخصصی کلام و ادیان2981-18644220221222"Investigation of the nature of annihilation in God and its connection with dissolution and unity"بررسی چیستی فناء فی الله و ارتباط آن با حلول و اتحاد143168201592FAمحمد علیپاکدلطلبه سطح 4 و مدیر گروه علمی نقد تصوف مؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهJournal Article20240730مقصد نهایی و آخرین هدف سالکین طریقتهای صوفیه، رسیدن به مقام فناء فی الله است. در این مقام، انسان چونان قطرهای از دریا به وجود خدا پیوسته و در او حل میشود. در واقع انسان فانی فی الله، قیود و تعینات بشری خود را زائل کرده و سرتاسر، خدا شده است. اما تفسیر دقیق این معنا و فهم مقصود صوفیان در میان معرکه آراء و اقوال مختلف کمی دشوار شده است، چراکه یکی شدن با خدا، در وهله اول معنای محصلی غیر از اتحاد با خدا ندارد؛ اما صوفیان با شدیدترین الفاظ قول به حلول و اتحاد را از خود نفی کرده و باورمندان به این نظرات را گمراه دانسته، مسیر آنها را رو به ضلالت معرفی میکنند. وجه جمع بین نظریه فناء فی الله و نظریه اتحاد، از جمله مسائلی است که بدون تأمل در مبانی نظری صوفیه نمیتوان درباره آن به قضاوت نشست. این پژوهش در صدد فهم دقیق معنای فناء فی الله در اصطلاح متصوفه و به دنبال کشف رابطه این معنا با نظریه حلول و اتحاد میباشد.https://www.mkak.ir/article_201592_74b45e524eca18c865d8ddb640b6c494.pdfمؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین صلی الله علیه و آلهفصلنامه تخصصی کلام و ادیان2981-18644220221222Transmutation or the possibility of intuition of the essence of truthاستحاله یا امکان شهود ذات حق169192201593FAسید محسنهندیرشته فلسفه و کلام اسلامیسید حسنروح بخشطلبه سطح 4 و مدرس و محقق عرفان پژوه،Journal Article20240730مسئله معرفت انسان به حق تعالی، یکی از اساسی ترین و در عین حال چالش برانگیز ترین سوالات بشر در حوزه الهیات و فلسفه در مکاتب و ادیان مختلف است. در این میان، مشهور عرفا و صوفیه با پذیرش اصل امکان معرفت به خدا، نوع این معرفت را شهودی و وجدانی دانسته و در مبحث فناء فی الله، چگونگی آن را تبیین میکنند. اما آیا معرفت شهودی به خدا، بر اساس مبانی خود اصحاب تصوف قابل پذیرش است؟ همچنین این معرفت، با موازین عقلی و نقلی انطباق دارد یا خیر؟ این جستار ابتدا با تبیین حقیقت شهود خداوند متعال، در قالب علم حضوری، به تحلیل تعارض ادعای استحاله معرفت خداوند متعال، با ادعای شهود باریتعالی میپردازد و نشان میدهد که بر اساس مبنای توحیدی صوفیه یعنی نظریه وحدت شخصی وجود، اصل موضوع معرفت شهودی به خدا منتفی خواهد بود؛ پس از آن، پارهای از ادله نقلی مثبتِ شهود باری تعالی نیز مورد کنکاش و تحقیق قرار گرفته است.https://www.mkak.ir/article_201593_076eabd436f02e447d4dd076e6418199.pdf