فصلنامه تخصصی کلام و ادیان

فصلنامه تخصصی کلام و ادیان

تأملی در مسئلۀ شکاف، صفات موجود ضروری برهان کیهان‌شناسی با تکیه بر دیدگاه راسموسن و گلمن

نوع مقاله : گروه علمی نقد الحاد

نویسنده
پژوهشگر و عضو گروه علمی نقد الحاد مؤسسۀ خاتم النبیین صلی الله علیه و آله
چکیده
یگانگی، تشخص و بساطت و صفات کمال مثل علم و قدرت مطلق، از مهم‌ترین صفات خدای ادیان ابراهیمی است. الهی‌دانان همواره پس‌از اثبات وجود خدا، برای اثبات صفات او برهان اقامه کرده‌اند. در فضای الهیات غربی، نوعی از براهین خداشناسی، براهین کیهان‌شناختی است. در نسخه‌های متفاوت این برهان، نشان داده می‌شود که کیهان (مجموعۀ ممکنات عالم) برای تبیین‌پذیری، نیازمند موجودی ضروری است که وجودش (فعل ارادی‌اش)، کیهان را موجه می‌سازد. نسخه‌های متفاوت عموماً در این نکته مشترک‌اند که نتیجۀ آن‌ها چیزی بیش از اثبات یک موجود ضروری نیست. می‌توان این مرحله را مرحلۀ اول براهین کیهان‌شناختی نامید. پراس در مقاله‌ای مروری می‌پرسد: «آیا این موجود ضروری این برهان، دارای صفات خدای ادیان توحیدی است؟» (مرحلۀ دوم) به تعبیر گلمن «آیا آن موجود، یکتا و دارای صفات کمال است؟» (مرحلۀ سوم) و آیا دارای صفت تشخص و فاعلیت ارادی است؟ راسموسن و گلمن کوشیده‌اند تا از مسیر برهانی این خلأ معرفتی را پر کنند و به این اشکالات پاسخ بگویند. جرومه گلمن، با استفاده از تقریر مبتنی‌بر اصل دلیل کافی ضعیف گیل‌پراس از برهان، با فرض یکتایی موجود ضروری، نتیجه گرفته است این موجود قدرت (و به یک معنا علم) مطلق دارد. راسموسن سعی کرده با معرفی اصل علّی معتدل و استفاده از قاعده‌ای که ریشه در کلمات دانس اسکوتوس دارد، قدرت مطلق را ثابت کند: «هر متناهی، می‌توانست کم‌تر یا بیشتر از آنچه هست باشد.» مضمونی که مشابه آن از امام رضاg روایت شده است. او تلاشی ناتمام در اثبات دیگر صفات الهی نیز داشته است. به نظر می‌رسد ادبیات الهیاتی مغرب‌زمین برای پرکردن این شکاف برهان کیهان‌شناختی، هنوز راه درازی در پیش دارد.
کلیدواژه‌ها

دوره 5، شماره 1 - شماره پیاپی 9
بهار 1402
بهار 1402
صفحه 91-107

  • تاریخ دریافت 26 فروردین 1404